Không phải mọi trẻ tự kỷ đều có cùng một lộ trình phát triển ngôn ngữ

“Con có thể nói được sau bao lâu can thiệp?”
Đây là một trong những câu hỏi mà nhiều phụ huynh quan tâm khi bắt đầu tìm hiểu về quá trình hỗ trợ trẻ tự kỷ hoặc trẻ đang gặp khó khăn về giao tiếp và ngôn ngữ.

Mong muốn được nghe con gọi “Ba”, “Mẹ”, nói lên điều con muốn hay có thể trò chuyện cùng mọi người là điều hoàn toàn dễ hiểu. Tuy nhiên, sự phát triển giao tiếp và ngôn ngữ là một quá trình phức tạp và không diễn ra giống nhau ở tất cả trẻ.

Vì vậy, sẽ không có một mốc thời gian chung để trả lời chính xác rằng sau bao lâu can thiệp một trẻ sẽ bắt đầu nói.

Vì sao mỗi trẻ có một tiến trình phát triển ngôn ngữ khác nhau?

Ngay cả khi cùng thuộc phổ tự kỷ hoặc cùng gặp khó khăn về ngôn ngữ, mỗi trẻ vẫn có một hồ sơ phát triển riêng.

Ở thời điểm bắt đầu can thiệp, có trẻ đã hiểu được nhiều lời nói nhưng chưa sử dụng ngôn ngữ để diễn đạt. Có trẻ có thể nói một số từ hoặc câu nhưng chưa sử dụng chúng linh hoạt trong giao tiếp. Một số trẻ lại đang phát triển những kỹ năng nền tảng như chủ động tương tác, chia sẻ sự chú ý, bắt chước hoặc thể hiện nhu cầu với người khác.

Quá trình phát triển giao tiếp và ngôn ngữ của trẻ có thể liên quan đến nhiều yếu tố, bao gồm:
• Khả năng giao tiếp và ngôn ngữ hiện tại;
• Khả năng hiểu và sử dụng ngôn ngữ;
• Khả năng chú ý, tương tác và học hỏi;
• Động lực và cơ hội giao tiếp;
• Đặc điểm xử lý cảm giác và khả năng điều hòa;
• Môi trường giao tiếp và cơ hội tương tác trong đời sống hằng ngày;
• Những đặc điểm phát triển riêng của từng trẻ.

Chính vì vậy, hai trẻ cùng độ tuổi hoặc có cùng chẩn đoán vẫn có thể có nhu cầu hỗ trợ, mục tiêu can thiệp và tiến trình phát triển rất khác nhau.

Giao tiếp không chỉ bắt đầu khi trẻ biết nói
Khi nhắc đến phát triển ngôn ngữ, người lớn thường dễ tập trung vào số lượng từ trẻ có thể nói hoặc độ dài câu trẻ sử dụng. Tuy nhiên, giao tiếp rộng hơn lời nói.

Trước và trong quá trình phát triển ngôn ngữ bằng lời, trẻ có thể giao tiếp thông qua nhiều cách khác nhau: ánh mắt, nét mặt, cử chỉ, hành động, âm thanh, hình ảnh, các phương tiện giao tiếp hỗ trợ hoặc lời nói. Điều cần quan sát không chỉ là “Hôm nay con nói thêm được bao nhiêu từ?”, mà còn là:
• Trẻ có ngày càng hiểu người khác hơn không?
• Trẻ có chủ động giao tiếp nhiều hơn không?
• Trẻ có thêm những cách hiệu quả để thể hiện nhu cầu, cảm xúc và điều mình quan tâm không?

Đó cũng là những thay đổi có ý nghĩa trong quá trình phát triển giao tiếp.

Những bước tiến nhỏ cũng cần được ghi nhận

Thay vì chỉ chờ đợi thời điểm trẻ bắt đầu nói, gia đình có thể quan sát sự thay đổi trong cách trẻ tương tác và giao tiếp hằng ngày.
Ví dụ:
• Trẻ phản ứng nhiều hơn khi người khác bắt đầu tương tác;
• Trẻ chủ động hướng sự chú ý đến người khác hoặc chia sẻ điều mình quan tâm;
• Trẻ bắt đầu sử dụng cử chỉ, âm thanh, hình ảnh hoặc từ ngữ để thể hiện nhu cầu;
• Trẻ chủ động tìm đến người khác để yêu cầu, chia sẻ hoặc nhờ hỗ trợ;
• Trẻ hiểu được nhiều yêu cầu và thông tin hơn trong những tình huống quen thuộc;
• Trẻ có thêm những cách phù hợp để thể hiện điều mình muốn hoặc không muốn;
• Trẻ có thể duy trì tương tác với người khác lâu hơn hoặc chủ động hơn trước.

Những biểu hiện này không phải là một danh sách các kỹ năng mà mọi trẻ bắt buộc phải lần lượt đạt được trước khi có thể nói. Mỗi trẻ có thể phát triển theo những cách và trình tự khác nhau. Điều quan trọng là theo dõi sự thay đổi của trẻ dựa trên chính điểm xuất phát, khả năng và nhu cầu của trẻ.

Vì sao đánh giá ban đầu và theo dõi tiến trình lại quan trọng?

Khi không có một lộ trình chung cho tất cả trẻ, việc hiểu đúng khả năng hiện tại trở thành bước quan trọng để xác định trẻ đang cần hỗ trợ điều gì.

Một quá trình đánh giá phù hợp không chỉ xem xét trẻ “đã nói được hay chưa”, mà cần nhìn rộng hơn vào khả năng hiểu ngôn ngữ, cách trẻ thể hiện nhu cầu, khả năng tương tác xã hội, vui chơi, chú ý, học hỏi và tham gia vào các hoạt động hằng ngày.

Từ những thông tin này, mục tiêu hỗ trợ có thể được xây dựng phù hợp hơn với từng trẻ và được điều chỉnh dựa trên tiến trình thực tế.

Có trẻ cần ưu tiên tăng khả năng chủ động giao tiếp. Có trẻ cần mở rộng khả năng hiểu ngôn ngữ. Có trẻ cần học cách sử dụng từ ngữ linh hoạt hơn trong những tình huống thực tế. Và với một số trẻ, các phương thức giao tiếp hỗ trợ cũng có thể đóng vai trò quan trọng để trẻ có thêm cách thể hiện bản thân và kết nối với mọi người.

Thay vì hỏi “Bao lâu thì con sẽ nói?”
Có lẽ một câu hỏi hữu ích hơn là: “Hiện tại con đang giao tiếp như thế nào, con đang gặp khó khăn ở đâu và chúng ta có thể hỗ trợ bước tiếp theo của con như thế nào?”

Sự thay đổi trong cách đặt câu hỏi cũng giúp chúng ta chuyển trọng tâm từ việc chờ đợi một cột mốc duy nhất sang việc quan sát toàn bộ quá trình phát triển giao tiếp của trẻ.

Mỗi trẻ có một điểm xuất phát khác nhau và một tiến trình phát triển riêng. Vì vậy, mục tiêu của can thiệp không nên chỉ được đo bằng việc trẻ “nói được sau bao lâu”, mà còn cần nhìn vào khả năng trẻ ngày càng hiểu, thể hiện bản thân, chủ động giao tiếp và tham gia vào cuộc sống hằng ngày.

Tại Special Em’s, quá trình hỗ trợ bắt đầu từ việc hiểu khả năng và nhu cầu hiện tại của từng trẻ, từ đó xây dựng mục tiêu phù hợp và theo dõi tiến trình để điều chỉnh lộ trình khi cần thiết.

Bởi một lộ trình phù hợp không bắt đầu bằng câu hỏi “Khi nào con sẽ giống một cột mốc nào đó?”, mà bắt đầu từ việc hiểu con đang ở đâu và bước tiếp theo phù hợp với con là gì.