Tự kỷ và khó khăn trong việc tập trung: Khả năng chú ý ở người trong phổ tự kỷ

Nhiều người trong phổ tự kỷ có thể gặp khó khăn trong việc duy trì sự chú ý, tập trung vào một nhiệm vụ hoặc bỏ qua những yếu tố gây xao nhãng.

Chú ý là khả năng hướng sự tập trung vào những thông tin cần thiết và bỏ qua những thông tin không liên quan. Tập trung là khả năng duy trì sự chú ý vào một hoạt động trong một khoảng thời gian nhất định. Đây đều là những kỹ năng quan trọng đối với việc học tập, giải quyết vấn đề và tham gia các hoạt động hằng ngày.

Vì sao người tự kỷ có thể gặp khó khăn trong việc tập trung?

Nguyên nhân của những khó khăn này chưa được hiểu đầy đủ. Một số nghiên cứu cho rằng chúng có thể liên quan đến sự khác biệt trong cách não bộ kết nối và xử lý thông tin, cũng như hoạt động của một số chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến sự chú ý và động lực. Tuy nhiên, không phải người trong phổ tự kỷ nào cũng gặp khó khăn về chú ý và tập trung giống nhau. Có người dễ bị phân tâm bởi âm thanh, hình ảnh hoặc những tác động xung quanh; có người lại gặp khó khăn khi chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác.

Vì vậy, việc hiểu đặc điểm và nhu cầu của từng cá nhân là cơ sở để lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp.

Những biểu hiện thường gặp

Khó khăn về chú ý và tập trung có thể biểu hiện theo nhiều cách, chẳng hạn:
• Khó duy trì sự chú ý trong một hoạt động.
• Dễ bị phân tâm bởi các yếu tố xung quanh.
• Khó bỏ qua những thông tin không liên quan.
• Khó chuyển sự chú ý từ nhiệm vụ này sang nhiệm vụ khác.
• Khó ghi nhớ và sử dụng thông tin trong khi thực hiện nhiệm vụ.
• Một số trẻ có thể biểu hiện bốc đồng hoặc hoạt động nhiều.

Một số cách hỗ trợ khả năng chú ý và tập trung

1. Tạo môi trường có cấu trúc: Lịch trình rõ ràng, thói quen ổn định và những hướng dẫn cụ thể có thể giúp trẻ biết trước điều gì sẽ diễn ra, từ đó dễ tham gia và duy trì sự tập trung hơn.
2. Sử dụng công cụ trực quan: Hình ảnh, lịch trình, bảng kiểm hoặc các dấu hiệu trực quan có thể giúp trẻ hiểu yêu cầu, ghi nhớ các bước cần thực hiện và chủ động hơn trong hoạt động.
3. Chia nhỏ nhiệm vụ: Thay vì yêu cầu trẻ hoàn thành một nhiệm vụ dài cùng lúc, có thể chia thành những bước ngắn và rõ ràng. Cách này giúp giảm cảm giác quá tải và tạo thêm cơ hội để trẻ hoàn thành từng phần của nhiệm vụ.
4. Tạo những khoảng nghỉ phù hợp: Những khoảng nghỉ ngắn có thể giúp trẻ điều chỉnh trạng thái và quay lại hoạt động với sự tập trung tốt hơn. Trong thời gian nghỉ, trẻ có thể vận động hoặc tham gia những hoạt động phù hợp với nhu cầu giác quan của mình.
5. Khích lệ đúng lúc: Lời khen, sự ghi nhận hoặc những hình thức khích lệ phù hợp có thể giúp trẻ có thêm động lực để tham gia và duy trì việc thực hiện nhiệm vụ.

Khó khăn về xử lý giác quan có thể ảnh hưởng đến sự tập trung
Khả năng tập trung không chỉ liên quan đến bản thân nhiệm vụ mà còn chịu ảnh hưởng từ cách trẻ tiếp nhận và xử lý các thông tin giác quan xung quanh.

Một số trẻ có thể nhạy cảm với tiếng ồn, ánh sáng, mùi hoặc chất liệu nhất định. Những kích thích này có thể khiến trẻ khó tập trung vào hoạt động đang diễn ra. Ngược lại, một số trẻ có xu hướng tìm kiếm kích thích giác quan như đung đưa, di chuyển hoặc chạm vào đồ vật để duy trì trạng thái tỉnh táo.

Vì vậy, thay vì chỉ yêu cầu trẻ “tập trung hơn”, người lớn cần quan sát xem điều gì đang khiến trẻ khó tập trung và trẻ cần điều chỉnh gì từ môi trường.

Một số hỗ trợ có thể bao gồm:
• Giảm tiếng ồn hoặc cho trẻ sử dụng tai nghe khi phù hợp.
• Điều chỉnh ánh sáng trong không gian.
• Tạo một khu vực yên tĩnh để trẻ có thể nghỉ khi cần.
• Cho phép trẻ có những khoảng nghỉ vận động.
• Cung cấp các vật dụng hỗ trợ giác quan phù hợp với nhu cầu của trẻ.

Xây dựng môi trường thân thiện với giác quan

Một không gian được sắp xếp phù hợp có thể giúp giảm những yếu tố gây quá tải và tạo điều kiện để trẻ tham gia hoạt động tốt hơn.
1. Giảm tiếng ồn không cần thiết: Hạn chế những âm thanh lớn hoặc đột ngột. Khi có thể, bố trí một khu vực yên tĩnh để trẻ nghỉ hoặc điều chỉnh trạng thái.
2. Điều chỉnh ánh sáng: Ưu tiên ánh sáng tự nhiên hoặc ánh sáng dịu, đồng thời hạn chế những nguồn sáng quá mạnh, nhấp nháy hoặc gây khó chịu cho trẻ.
3. Sắp xếp chỗ ngồi phù hợp: Một vị trí ngồi thoải mái, ít yếu tố gây xao nhãng và phù hợp với nhu cầu của trẻ có thể giúp trẻ dễ tham gia hoạt động hơn.
4. Tạo cơ hội vận động và điều hòa: Một số hoạt động vận động hoặc vật dụng hỗ trợ giác quan có thể giúp trẻ điều chỉnh trạng thái trước và trong khi tham gia nhiệm vụ.
5. Giảm bớt yếu tố gây xao nhãng về thị giác: Không gian quá nhiều đồ vật, màu sắc hoặc hình ảnh có thể khiến trẻ khó xác định đâu là thông tin cần chú ý. Vì vậy, nên giữ không gian gọn gàng và chỉ để những vật dụng cần thiết trong tầm nhìn của trẻ.

Mỗi trẻ cần một cách hỗ trợ khác nhau

Không có một cách hỗ trợ nào phù hợp với tất cả trẻ trong phổ tự kỷ. Điều quan trọng là quan sát trẻ trong từng tình huống để hiểu:
• Khi nào trẻ dễ tập trung?
• Điều gì khiến trẻ mất tập trung?
• Những yếu tố nào khiến trẻ cảm thấy quá tải?
• Trẻ cần nghỉ hoặc vận động vào thời điểm nào?
• Cách hướng dẫn nào giúp trẻ dễ hiểu và thực hiện nhiệm vụ hơn?

Quan trọng hơn, hãy để trẻ được tham gia vào quá trình tìm ra cách hỗ trợ phù hợp với mình. Khi trẻ dần nhận biết điều gì giúp mình tập trung và cách điều chỉnh khi cảm thấy quá tải, trẻ có thể chủ động hơn trong việc tham gia các hoạt động hằng ngày.

Kết luận
Khó khăn về chú ý và tập trung có thể ảnh hưởng đến việc học tập và tham gia các hoạt động hằng ngày của người trong phổ tự kỷ. Tuy nhiên, thay vì chỉ yêu cầu trẻ “tập trung hơn”, người lớn có thể bắt đầu bằng việc tìm hiểu vì sao trẻ đang khó tập trung.

Một môi trường có cấu trúc, hướng dẫn trực quan, nhiệm vụ được chia nhỏ, những khoảng nghỉ phù hợp và sự điều chỉnh theo nhu cầu giác quan có thể tạo điều kiện để trẻ tham gia hoạt động tốt hơn.

Khi hiểu đúng đặc điểm của từng trẻ và lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp, chúng ta có thể giúp trẻ từng bước phát triển khả năng chú ý, tập trung và chủ động hơn trong các hoạt động hằng ngày.

Nguồn: ambitions | Autism and Focus Issues: Paying Attention On The Spectrum